Το κείμενο που ακολουθεί αφορά τη σημασία της πνευματικής άσκησης και της αυτοσυγκέντρωσης.
Αναφέρεται στη σημασία της συνεχούς νηστείας.
Εξυμνεί το να συγκεντρώνει κανείς τον εαυτό του σε έναν τόπο (ησυχαστήριο).
Επισημαίνει τα πολλά καλά αποτελέσματα που προέρχονται από αυτή την πρακτική.
Ο θεῖος πατήρ Ισαάκ Σύρος τονίζει ότι διδάχθηκε όσα ακολουθούν με γνώση και διάκριση.
Ηξιώθην κρυπτώς μεγάλης αντιλήψεως και βοηθείας παρὰ Θεοῦ. Εδοκίμασα ὁ ἴδιος ὡς ἐκ τῆς πολυκαιρίας, καὶ ἔμαθον διὰ τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ ταῦτα τὰ ἑξῆς. Ὅτι τὸ θεμέλιον πάντων τῶν καλῶν ἔργων, καὶ ἡ ἀνακάλεσις τῆς ψυχῆς ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας τοῦ διαβόλου, καὶ ἡ ὁδὸς ἡ φέρουσα τὸν ἄνθρωπον εἰς τὸ φῶς καὶ εἰς τὴν ζωήν, συνίστανται εἰς τοὺς ἑπομένους δύο τρόπους· πρώτον εἰς τὸ νὰ περιμαζεύσῃ τις ἑαυτόν, καὶ νὰ ἡσυχάσῃ εἰς ἕνα τὸπον· καὶ δεύτερον εἰς τὸ νὰ νηστεύῃ πάντοτε, ἤγουν εἰς τὸ νὰ κανονίσει σοφῶς καὶ φρονίμως ἑαυτὸν νὰ τρώγῃ μετὰ ἐγκρατείας, μὴ εξερχόμενος συχνάκις ἐκ τοῦ κελλίου αὐτοῦ, καὶ ἀδιαλείπτως καταγινόμενος εἰς τὴν φροντίδα καί μελέτην τοῦ Θεοῦ.
Ἐκ τούτων τῶν δύο τρόπων κατορθούται ἡ ὑποταγὴ τῶν σωματικῶν αἰσθήσεων· ἐκ τούτων ἡ νῆψις τοῦ νοός· ἐκ τούτων ἡμεροῦνται τὰ ἄγρια πάθη, τὰ ὁποῖα κινοῦνται εἰς τὸ σῶμα· ἐκ τούτων προέρχεται ἡ πραότης τῶν λογισμῶν· ἐκ τούτων αἱ καθαραὶ καὶ φωτειναὶ κινήσεις τοῦ νοός· ἐκ τούτων ἡ πρὸς τὰ ἔργα τῆς ἀρετῆς σπουδὴ καὶ προθυμία· ἐκ τούτων τὰ ὑψηλὰ καὶ λεπτὰ νοήματα· ἐκ τούτων τὰ εἰς πάντα καιρὸν ἅμετρα δάκρυα· ἐκ τούτων ἡ ἐνθύμησις τοῦ θανάτου· ἐκ τούτων ἡ καθαρὰ σωφροσύνη, ἡ ἀπέχουσα τελείως ἐκ πάσης αἰσχρᾶς φαντασίας, ἥτις ταράττει τὴν διάνοιαν· ἐκ τούτων ἡ ὀξυδερκία καὶ ἡ ταχύτης τοῦ νοὸς εἰς τὸ νὰ προβλέπῃ τὰ μέλλοντα· ἐκ τούτων τὰ βαθύτερα καὶ μυστικά νοήματα, ἅτινα ὁ νοῦς ἀνευρίσκει εἰς τὰς θείας γραφάς· ἐκ τούτων αἱ ἐσωτερικαὶ κινήσεις, αἱ συμβαίνουσαι εἰς τὴν ψυχήν, καὶ ἡ διάγνωσις καὶ διάκρισις τῶν πονηρῶν πνευμάτων καὶ τῶν ἁγίων δυνάμεων· ἐκ τούτων ἡ διάκρισις τῶν ἀληθινῶν ὁράσεων ἀπὸ τῶν ματαίων φαντασιῶν· ἐκ τούτων προέρχεται ὁ φόβος καὶ ἡ προσοχή τῶν ὁδῶν καὶ τρόπων τῆς ἀρετῆς, οἵτινες κόπτουσι τὴν ραθυμίαν καὶ τὴν ἀμέλειαν, καὶ ἐξάπτουσι τὴν φλόγα τοῦ ζήλου, ἡ ὁποία καταπατεί πάντα κίνδυνον, καὶ διαβαίνει πάντα φόβον· ἐκ τούτων ἡ θέρμη, ἡ καταφρονοῦσα πᾶσαν ἐπιθυμίαν, καὶ ἐξαλείφουσα αὐτὴν ἐκ τοῦ νοός, καὶ προξενοῦσα λησμονησίαν πάσης ἐνθυμήσεως τῶν παρελθόντων καὶ παρερχομένων πραγμάτων· καὶ ἐν γένει, ἐκ τούτων προέρχεται ἡ ἐλευθερία τοῦ ἀληθινοῦ ἀνθρώπου, καὶ ἡ χαρὰ τῆς ψυχῆς, καὶ ἡ ἀνάπαυσις μετὰ τοῦ Χριστοῦ εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανών.
Ὅστις παραμελεῖ τὰς δύο ταύτας ἀρετάς, ἂς ἠξεύρῃ καλῶς,
ὅτι ὄχι μόνον ζημιοῖ ἑαυτὸν ἐξ ὅλων τούτων τῶν προειρημένων καλῶν, ἀλλὰ διασείει καὶ τὸ θεμέλιον πασῶν τῶν ἄλλων ἀρετῶν. Καὶ καθὼς αὗται αἱ δύο ἀρεταὶ εἶναι ἀρχὴ καὶ κεφαλὴ τῆς θείας ἐργασίας εἰς τὴν ψυχήν, καὶ θύρα καὶ ὁδὸς πρὸς τὸν Χριστόν, ἐάν τις φυλάξῃ αὐτὰς μεθ᾽ ὑπομονῆς· οὕτω καὶ ἐάν τις καταφρονήσῃ καὶ παραμελήσῃ αὐτάς, καταντᾷ εἰς τὰ ἑπόμενα δύο ἐναντία τούτων· λέγω δέ, εἰς τὸ νὰ περιφέρηται καὶ νὰ περιπατῇ τῇδε κἀκεῖσε ὡς ἄνυδρον νέφος, καὶ εἰς τὸ νὰ γαστριμαργῇ πάντοτε ἀσέμνως· καὶ ταῦτα τὰ δύο εἶναι ἀρχαὶ καὶ ἐναντίαι τῶν προειρημένων καλῶν, καὶ διδοῦσι χώραν εἰς τὰ πάθη νὰ διεγείρωνται κατὰ τῆς ψυχῆς.
Καὶ ἡ μὲν πρώτη ἀρχὴ τῆς ἀκαταστασίας ἐξ ἀρχῆς λύει τὰς αἰσθήσεις, αἴτινες εἶχον ὑποταγῆ, ἐκ τῶν δεσμῶν τῆς συστολῆς· καὶ τί λοιπὸν συμβαίνει ἐκ τούτου;
Ἐκ τούτου συμβαίνουσιν αἱ ἄτοποι συναναστροφαί, καὶ οἱ ἀπροσδόκητοι πλησιόχωροι περίπατοι, καὶ ἡ ταραχὴ τῶν δυνατῶν κυμάτων τῶν λογισμῶν, ἥτις διεγείρεται ἐκ τῆς ὁράσεως τῶν διαφόρων προσώπων καὶ πραγμάτων, καὶ ἡ ταχεία πύρωσις τῶν ὀφθαλμῶν, ἥτις κυριεύει τὸ σῶμα, καὶ προξενεῖ εἰς αὐτὸ εὔκολα πτώματα καὶ συγκαταθέσεις εἰς τὸν νοῦν· ἐκ τούτου συμβαίνουσι λογισμοὶ ἀκράτητοι, ἐπισπεύδοντες τὰς αἰσχρὰς πτώσεις, καὶ ἡ ψυχρότης τοῦ πόθου τῶν ἔργων τοῦ Θεοῦ, καὶ ἡ ὀλίγον κατ᾿ ὀλίγον χαλαρότης εἰς τὴν διαφορὰν τῆς ἡσυχίας, καὶ εἰς τὸ ν᾿ ἀφήσῃ παντελῶς τὸν κανόνα τῆς διαγωγῆς αὐτοῦ· ἐκ τούτου συμβαίνει ἡ ἀνανέωσις τῶν λησμονηθέντων κακῶν, καὶ ἡ διδαχὴ ἄλλων, τὰ ὁποῖα δὲν ἐγνώριζε, καὶ ἅτινα προέρχονται εἰς αὐτὸν ἐκ τῶν παντοτεινῶν θεωριῶν τῶν διαφόρων πραγμάτων, καὶ χωρὶς νὰ θέλῃ, αἴτινες θεωρίαι προκύπτουσιν εἰς αὐτὸν ἐκ τῶν διαφόρων ἀντικειμένων, περιερχόμενον ἀπὸ χώρας εἰς χώραν καὶ ἀπὸ τόπου εἰς τόπον καὶ βλέποντα αὐτά· καὶ τὰ πάθη, τὰ ὁποῖα διὰ τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ ἐνεκρώθησαν ἤδη εἰς τὴν ψυχήν, καὶ διὰ τῆς λησμονησίας τῶν ἐνθυμήσεων τοῦ νοὸς ἠφανίσθησαν, πάλιν ἄρχονται νὰ διεγείρωνται, καὶ νὰ κινῶνται καὶ ν᾿ ἀναγκάζωσι τὴν ψυχὴν πρὸς τὴν ἐργασίαν αὐτῶν· καὶ διὰ νὰ μὴ ἀπαριθμῶ καὶ διηγῶμαι ὅλα τὰ λοιπά, ταῦτα μὲν προέρχονται εἰς τὸν ἄνθρωπον ἐκ τῆς πρώτης ἐκείνης αἰτίας, ἤγουν ἐκ τοῦ νὰ περιφέρηται καὶ περιπατῇ τῇδε κἀκεῖσε, καὶ νὰ μὴ ὑπομένῃ τὴν ταλαιπωρίαν τῆς ἡσυχίας.
Τί δὲ προέρχεται καὶ ἐκ τῆς ἄλλης αἰτίας τῆς γαστριμαργίας, ὅπερ ἐστὶν ἔργον τῶν χοίρων; καὶ τί εἶναι τὸ ἔργον τῶν χοίρων, παρὰ τὸ ν᾿ ἀφήσῃ τις ἐλευθέραν τὴν κοιλίαν ἄνευ διαίτης, καὶ νὰ ἔχῃ αὐτὴν πάντοτε πλήρη, καὶ νὰ μὴ προσδιορίσῃ ὅρον καὶ καιρὸν πρὸς ἐκπλήρωσιν τῆς χρείας τοῦ σώματος, ὡς οἱ λογικοὶ ἄνθρωποι;
Τί δὲ λοιπὸν προέρχεται ἐκ τούτου;
Ἐκ τούτου προέρχεται ζάλη εἰς τὴν κεφαλήν, καὶ βάρος τοῦ σώματος πολὺ μετὰ ἀτονίας τῶν ὤμων· ὅθεν ἀναγκάζεται νὰ παραλείπῃ τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ· ἐπειδὴ ἐπέρχεται αὐτῷ ἡ ὀκνηρία.
Ἐκ τούτου προέρχεται ἡ ἀμέλεια εἰς τὰ συνήθη κομβοσχοίνια τοῦ κανόνος, σκότωσις καὶ ψυχρότης τῆς διανοίας, νοῦς χαῦνος καὶ παχὺς καὶ ἀδιάκριτος ὡς ἐκ τῆς ταραχῆς καὶ τῶν πολλῶν σκοτώσεων τῶν λογισμῶν, νέφος παχὺ καὶ σκοτεινὸν ἐξηπλωμένον εἰς πᾶσαν τὴν ψυχήν, ἀκηδία πολλὴ εἰς πᾶσαν θείαν ἐργασίαν, ἐπίσης δὲ καὶ εἰς τὴν ἀνάγνωσιν, ἐπειδὴ δὲν ἐγεύθη τὴν γλυκύτητα τῶν λογίων τοῦ Θεοῦ, ἀργία πολλὴ εἰς τὰ ἀναγκαῖα τοῦ σώματος, νοῦς ἀκράτητος περιερχόμενος ὅλην τὴν γῆν, χυμός πολὺς συναγόμενος εἰς πάντα τὰ μέλη καὶ μέρη τοῦ σώματος, φαντασίαι ἀκάθαρτοι καὶ αἰσχραὶ κατὰ τὰς νύκτας διὰ φαντασμάτων ἀκαθάρτων καὶ ἀτόπων εἰκόνων, πεπληρωμένων κακῆς ἐπιθυμίας, ἥτις μεταβαίνει εἰς τὴν ψυχήν, καὶ ἐκπληροῖ εἰς αὐτὴν ἀκαθάρτως τὰ ἴδια αὐτῆς θελήματα· καὶ αὐτὴ ἡ στρωμνὴ τοῦ ἀθλίου, καὶ τὰ ἐνδύματα αὐτοῦ, καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα αὐτοῦ μολύνονται ἐκ τοῦ πλήθους τῆς αἰσχρᾶς ρεύσεως, ἥτις ἀναβρύει εἰς αὐτὸν ὡς ἀπὸ πηγήν· καὶ τοῦτο δὲν συμβαίνει εἰς αὐτὸν μόνον τὴν νύκτα, ἀλλὰ καὶ τὴν ἡμέραν· διότι τὸ σῶμα αὐτοῦ πάντοτε ρέει, καὶ μολύνει τὴν διάνοιαν, ὥστε αὐτὸς ἑκουσίως διὰ τῶν τοιούτων ἐνεργημάτων ἀπαρνεῖται τὴν σωφροσύνην· ἐπειδὴ καὶ ἡ γλυκύτης τοῦ γαργαλισμοῦ ἐνεργεῖται εἰς ὅλον αὐτοῦ τὸ σῶμα μετὰ ἀκαταπαύστου καὶ ἀνυπομόνου πυρώσεως.
Πρὸς τούτοις συμβαίνουσιν εἰς αὐτὸν καὶ ἀπατηλοὶ λογισμοί, ζωγραφίζοντες κάλλος προσώπων, καὶ παρακινοῦντες αὐτὸν κατὰ πᾶσαν περίστασιν εἰς αἰσχρὰν πρᾶξιν, γαργαλίζοντες τὸν νοῦν διὰ τῆς συνομιλίας αὐτῶν· αὐτὸς δὲ συνδυάζει ἄνευ τινὸς δισταγμοῦ διὰ τῆς μελέτης καὶ τῆς ἐπιθυμίας αὐτῶν, ἐσκοτισμένον ἔχων τὸ διακριτικόν· καὶ τοῦτο εἶναι, ὅπερ εἶπεν ὁ προφήτης Ἰεζεκιήλ, τοῦτο εἶναι τὸ ἀνταπόδομα τῆς ἀδελφῆς Σοδόμων, ἥτις ἔτρωγεν ἄρτον μετὰ πλησμονῆς.
Περὶ τούτου εἶπε και τις μέγας τῶν ἔξω σοφῶν, ὅτι ὅστις τρέφει τὸ ἑαυτοῦ σῶμα διὰ τῆς τρυφῆς, αὐτὸς ἐμβάλλει τὴν ψυχὴν αὑτοῦ εἰς πόλεμον, καὶ ἐὰν ποτε συνέλθῃ εἰς ἑαυτόν, καὶ ζητήσῃ διὰ τῆς βίας νὰ κρατηθῇ, δὲν δύναται· διότι ἡ ὑπερβολικὴ πύρωσις τῶν κινήσεων τοῦ σώματος, καὶ ἡ βία καὶ ἡ ἀνάγκη τῶν ἐρεθισμῶν αἰχμαλωτίζουσι τὴν ψυχὴν εἰς τὰ ἴδια αὐτῶν θελήματα. Βλέπεις ἐνταῦθα ψυχολογίαν τῶν σοφῶν ἑλλήνων;
Καὶ πάλιν ὁ ἴδιος σοφὸς εἶπεν, ὅτι ἡ εὐπάθεια τοῦ σώματος μετὰ ἁπαλότητος καὶ ὑγρότητος τῶν ὑπογαστρίων γινομένη, ἑτοιμάζει τὰ πάθη τῆς νεότητος ταχέως ν᾿ ἀποκτήσῃ αὐτὰ ἡ ψυχή, καὶ περικυκλοῖ αὐτὴν ὁ θάνατος, καὶ ἐμπίπτει εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Θεοῦ.
Ὅταν ἡ ψυχὴ ἐπασχολῆται εἰς τὴν ἐνθύμησιν τῶν πρὸς Θεὸν χρεῶν της, ἐπαναπαύεται εἰς τὴν ἰδίαν αὑτῆς ἐλευθερίαν· αἱ δὲ φροντίδες διὰ τὰ ἀναγκαῖα τοῦ σώματος εἶναι ὀλίγαι, καὶ δὲν μεταμελεῖται διὰ κανὲν πρᾶγμα· ἐπειδὴ ἔχει ὅλην αὑτῆς τὴν πρόνοιαν διὰ τὴν ἀρετήν, κυβερνῶσα δὲ τὰ πάθη καὶ αὐξάνουσα τὴν ἀρετήν, διάγει χαρὰν ἀμέριμνον καὶ ζωὴν ἀγαθὴν εἰς λιμένα ἀκίνδυνον· καθότι αἱ σωματικαὶ ἀπολαύσεις οὐ μόνον ἐνδυναμοῦσι τὰ πάθη, καὶ στερεοῦσιν αὐτὰ ἐναντίον τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ καὶ ἐκριζοῦσιν αὐτὴν· ἐκτὸς δὲ τούτων ἐξάπτουσι τὴν κοιλίαν εἰς ἀκρασίαν καὶ ἀσωτείαν ἄκραν, καὶ παραβιάζουσιν αὐτὴν ποιῆσαι παρὰ τὸν ἁρμόδιον καιρὸν τὴν χρείαν τοῦ σώματος· καὶ ὅστις πολεμεῖται ὑπὸ τῶν τοιούτων, δὲν ὑπομένει ὀλίγην πεῖναν, οὔτε ἐξουσιάζει ἑαυτόν· διότι ἐγένετο αἰχμάλωτος τῶν παθῶν.
Τοιοῦτοι εἶναι οἱ καρποὶ τῆς αἰσχύνης, οἱ προερχόμενοι ἐκ τῆς γαστριμαργίας, οἱ δὲ πρὸ τούτων εἶναι οἱ καρποὶ τῆς ὑπομονῆς, μεθ' ἧς κάθηται ὁ μοναχὸς εἰς ἕνα τόπον, πολιτευόμενος ἡσύχως.
Διὰ τοῦτο καὶ ὁ ἐχθρὸς τοῦ καλοῦ γνωρίζων τοὺς καιροὺς τῶν φυσικῶν χρειῶν, καθ᾽ οὓς ἡ φύσις κινεῖται πρὸς ἐκπλήρωσιν τῆς χρείας αὑτῆς, καὶ ὅτι ὁ νοῦς ἡμῶν πλανᾶται ἐκ τοῦ μετεωρισμοῦ τῶν ὀφθαλμῶν, καὶ ἐκ τῆς ἀναπαύσεως τῆς κοιλίας, σπουδάζει καὶ ἀγωνίζεται, παρακινῶν ἡμᾶς, ἵνα ποιήσωμεν προσθήκην εἰς τὰ χρειαζόμενα τοῦ σώματος, καὶ σπείρει εἰς ἡμᾶς σχήματα πονηρῶν λογισμῶν κατὰ τοὺς τοιούτους καιρούς, ὥστε ἐὰν ἡ δυνατόν, νὰ ὑπερισχύσωσι τὰ πάθη, καὶ οὕτω καταφέρει ἡμᾶς εἰς τὸ πτῶμα τῆς ἁμαρτίας.
Πρέπει λοιπόν, καθὼς ὁ ἐχθρὸς γνωρίζει τοὺς καιρούς, οὕτω καὶ ἡμεῖς νὰ γνωρίζωμεν τὴν ἀσθένειαν ἡμῶν, καὶ τὴν ἀδυναμίαν τῆς ἡμετέρας φύσεως, ὅτι ὑπάρχει ἀνίκανος ν᾿ ἀντιστῇ εἰς τὰς ὁρμὰς καὶ εἰς τὰς κινήσεις κατ᾿ ἐκείνους τοὺς καιρούς, καὶ εἰς τὴν λεπτότητα τῶν λογισμῶν, οἵτινες φαίνονται ὡς χοῦς κατὰ τὴν λεπτότητα.
