Από την πέτρινη καρδιά στη σάρκινη: Δύο τρόποι γνώσης της πραγματικότητας - Point of view

Εν τάχει

Από την πέτρινη καρδιά στη σάρκινη: Δύο τρόποι γνώσης της πραγματικότητας

   

  «Και θα σας δώσω μία νέα καρδιά· και θα βάλω μέσα σας ένα νέο πνεύμα, και, αφού θα έχω αποσπάσει την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας, θα σας δώσω καρδιά σάρκινη». 

Ιεζεκιήλ (36:26) 

Μια φιλοσοφική και θεολογική προσέγγιση στο Κατά Μάρκον 4:12

Στο Κατά Μάρκον 4:11-12, ο Ιησούς εξηγεί στους μαθητές Του γιατί μιλάει στους ανθρώπους με παραβολές. Η διατύπωση του 12ου στίχου δημιουργεί ένα ιδιαίτερο ερμηνευτικό πρόβλημα:

  «ἵνα βλέποντες βλέπωσιν καὶ μὴ ἴδωσιν, καὶ ἀκούοντες ἀκούωσιν καὶ μὴ συνιῶσιν, μήποτε ἐπιστρέψωσιν καὶ ἀφεθῇ αὐτοῖς».

Γιατί να μη θέλει ο Θεός να καταλάβει με απόλυτο και βέβαιο τρόπο ο άνθρωπος και μιλάει με παραβολές; Δεν θα μπορουσε, ευκολότερα, η  άμεση κατανόηση να τον οδηγήσει στη μετάνοια και στη συγχώρηση; Μήπως το πρόβλημα βρίσκεται στο τι ακριβώς σημαίνει «καταλαβαίνω»;

Υπάρχουν δύο διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους ο άνθρωπος γνωρίζει τον κόσμο: η γνώση μέσω της λογικής επεξεργασίας και η γνώση μέσω της βιωματικής εμπειρίας. Η πρώτη θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ψηφιακή και η δεύτερη βιωματική.

Μπορώ να γνωρίζω μηχανικά, στεγνά λογικά, ψηφιακά, τι είναι η αγάπη, να περιγράφω τους μηχανισμούς της, να την αναλύω ως προστατευτικότητα, ως ευγνωμοσύνη, ως  ανάγκη για συντροφικότητα κλπ. Μπορώ να αναγνωρίζω τις συμπεριφορές ενός ανθρώπου που αγαπά, ακόμη και να προβλέπω τις αντιδράσεις του. Άλλο όμως είναι να γνωρίζω με αυτόν τον τρόπο το τι είναι η αγάπη και άλλο να αγαπώ: να βιώνω την παρουσία εκείνου που αγαπώ, να αισθάνομαι την απουσία του, να χαίρομαι με τη χαρά του και να πονάω με την απώλειά του. Στη δεύτερη περίπτωση δεν περιγράφω απλώς μια πραγματικότητα. Τη ζω, τη βιώνω.

Η διάκριση αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Οι υπολογιστές, με βασικό υλικό κατασκευής των επεξεργαστών τους το πυρίτιο, μπορούν να διαχειρίζονται τεράστιες ποσότητες ψηφιακής πληροφορίας. Μπορούν να αναλύουν, να συσχετίζουν και να αναπαριστούν έννοιες όπως η αγάπη, ο πόνος και η ευγνωμοσύνη. Μπορούν να περιγράψουν με ακρίβεια ακόμη και τις ανθρώπινες συναισθηματικές αντιδράσεις. Ωστόσο, δεν βιώνουν αυτές τις καταστάσεις όπως ένας ζωντανός οργανισμός.

Αυτός ο διαχωρισμός μάς επιτρέπει να χρησιμοποιήσουμε έναν ενδιαφέροντα συμβολισμό: την ψηφιακή γνώση του πυριτίου, που είναι το συστατικό της πέτρας, ως πέτρινη καρδιά, απέναντι στη βιωματική γνώση της σάρκινης καρδιάς. Μια σύγχρονη φιλοσοφική αναλογία, σε αυτό που διαβάζουμε στον Ιεζεκιήλ 11:19 και 36:26 “ο Θεός υπόσχεται να αφαιρέσει την πέτρινη καρδιά και να δώσει καρδιά σάρκινη”.   Χωρίς να υπονοείται ότι το πυρίτιο έχει κάποια θεολογική σχέση με την πέτρα στον Ιεζεκιήλ, η αναλογία για εμάς θα μπορουσε να αφορά τους δύο διαφορετικούς τρόπους πρόσβασης στην πραγματικότητα: την ψηφιακη επεξεργασία πληροφοριών και την υποκειμενική εμπειρία που συνοδεύει τη ζωή.

Σχετικά με την δεύτερη, ένα ζώο, για παράδειγμα, δεν χρειάζεται να γνωρίζει τον φιλοσοφικό ορισμό της αγάπης για να αγαπά. Μπορεί να αναπτύσσει δεσμούς, να βιώνει φόβο, χαρά, προσκόλληση και ανάγκη για επαφή. Η αγάπη του δεν αποτελεί μια θεωρητική περιγραφή αλλά μια σωματική και συναισθηματική πραγματικότητα.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι στον άνθρωπο η “καρδιά” βιώνει ανεξάρτητα από τον εγκέφαλο. Η σύγχρονη επιστήμη δείχνει ότι εγκέφαλος και σώμα λειτουργούν σε συνεχή αλληλεπίδραση. Τα συναισθήματα, όμως, δεν συνδέονται αποκλειστικά με τον εγκέφαλο, συνοδεύονται από μεταβολές στο κοιλιακό πλέγμα,  από μεταβολές στον καρδιακό ρυθμό και σε άλλες σωματικές λειτουργίες, οι οποίες συμμετέχουν στη βιωμένη εμπειρία. Η αντίληψη της εσωτερικής κατάστασης του σώματος, γνωστή ως ενδοδεκτικότητα, αποτελεί σημαντικό μέρος αυτής της διαδικασίας. Επομένως, η βιωματική γνώση αν και δεν είναι αντίπαλος της λογικής, ούτε απλώς ένα συναίσθημα, είναι ένας διαφορετικός τρόπος με τον οποίο ολόκληρος ο οργανισμός συμμετέχει σε αυτη.

Ας σκεφτούμε, λοιπόν, έναν άνθρωπο που γνωρίζει ότι πρέπει να αγαπά και να μην πληγώνει τους άλλους. Μπορεί να κατανοεί λογικά αυτήν την αρχή, χωρίς να έχει αντιληφθεί πραγματικά το βάθος του πόνου που προκαλεί οταν απομακρύνεται από την αγάπη. Όταν, όμως, ακούσει τον άνθρωπο που πληγωνει, δει τον πόνο του και βιώσει τη σημασία των πράξεών του, η γνώση της έλλειψης αγάπης αποκτά διαφορετική διάσταση. Τότε καλείται όχι απλώς να αναγνωρίσει ένα λάθος, αλλά να ανταποκριθεί σε μια πραγματικότητα που τον αγγίζει βιωματικά και όχι ως απλή πληροφορία.

Επιστρέφοντας, λοιπόν, στις παραβολές του Χριστού, ίσως η πρόσκληση Του μέσα από αυτες να μην περιορίζεται στην κατανόηση ενός μηνύματος, αλλά να αφορά την εσωτερική πρόσληψή του. Ο σπόρος δεν αρκεί να ακουμπήσει στο έδαφος. Πρέπει να βρει έδαφος που θα τον δεχτεί και θα τον αφήσει να καρποφορήσει (Μάρκος 4:20). 

Αντίστοιχα, η αλήθεια δεν αρκεί να γίνει στεγνή πληροφορία. Αν δεν αποκτήσει βιωματική διάσταση και δεν επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο υπάρχουμε και σχετιζόμαστε με τους άλλους…  αν δεν βιωθεί από ολόκληρο το σώμα…  μένει στα λόγια, στις αμφισημίες, στις παρανοήσεις, στα δεν κατάλαβα, στα δεν το είπες καλά… Η μετάνοια, όμως, στήνεται πάνω στο δάκρυ, στην συντριβή, στην πικρία για τις επιλογές και τις πράξεις και γι’ αυτό αν δεν προκύψει από την ενσυναίσθηση και από ένα σώμα που πονά, δεν μπορεί ποτέ να είναι ειλικρινής και πραγματική.

Έτσι, η μετάνοια δεν μπορεί ποτέ να είναι  μόνο λογική, ψηφιακή, θεωρητική παραδοχή ενός λάθους, αλλά μια πολύ  βαθύτερη, βιωματική, συνειδητοποίηση της πραγματικότητας.

Και εδώ είναι που μπαίνει το θεμελιώδες ερώτημα:

Μήπως η ψυχή είναι ακριβώς αυτός ο φορέας της βιωματικής επίγνωσης; Μήπως ο εγκέφαλος της λογικής με κυβερνήτη το ένστικτο της επιβίωσης επεξεργάζεται τη γνώση, αλλά η ψυχή με κυβερνήτη τον νου βιώνει τη σημασία της με στόχο το καθ ομοίωσιν;


Πέτρος Δ. Δαμιανός, Δρ. Φιλοσοφίας – Διδακτικό Προσωπικό ΕΜΠ

Pages